{"id":3466,"date":"2022-10-30T22:16:44","date_gmt":"2022-10-30T22:16:44","guid":{"rendered":"https:\/\/24fo.news\/?p=3466"},"modified":"2022-10-30T22:16:45","modified_gmt":"2022-10-30T22:16:45","slug":"nyggj-grein-um-arbeidi-vid-abc-fyri-salarliga-heilsu-kring-heimin-einfoeld-ambod-kunnu-menna-salarligu-heilsuna-og-trivnadin-hja-einari-heilari-tjod","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/24fo.news\/index.php\/2022\/10\/30\/nyggj-grein-um-arbeidi-vid-abc-fyri-salarliga-heilsu-kring-heimin-einfoeld-ambod-kunnu-menna-salarligu-heilsuna-og-trivnadin-hja-einari-heilari-tjod\/","title":{"rendered":"<strong>N\u00fdggj grein um arbei\u00f0i vi\u00f0 ABC fyri s\u00e1larliga heilsu kring heimin<\/strong><br>&#8211; Einf\u00f8ld ambo\u00f0 kunnu menna s\u00e1larligu heilsuna og trivna\u00f0in hj\u00e1 einari heilari tj\u00f3\u00f0"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201cS\u00e1larlig heilsa v\u00edsir seg at versna \u00ed flestu londum \u00ed vesturheiminum, og t\u00f8rvur er \u00e1 strategiium, i\u00f0 fevna um allar borgarar fyri at fremja og verja s\u00e1larliga heilsu. B\u00e6\u00f0i fyribyrging fyri \u00e1v\u00edsar m\u00e1lb\u00f3lkar og universel s\u00e1larlig heilsufremjan kann minka um vandan fyri at s\u00e1larliga heilsan gerst verri. Av t\u00ed at universel s\u00e1larlig heilsufremjan fevnir um \u00f8ll, kann ta\u00f0 r\u00f8kka \u00fat til og \u00e1virka st\u00f8rri partar av f\u00f3lkunum \u00ed einum samfelag enn fyribyrging. Kortini eru ikki n\u00f3gvar strategiir, sum fevna um allar samfelagsborgarar og mentanir, at velja \u00edmillum og t\u00e6r, sum eru, ver\u00f0a ikki settar \u00ed verk v\u00ed\u00f0a um.\u201d Solei\u00f0is stendur \u00ed eini n\u00fdggjari grein \u00ed Open Acess Government, sum sn\u00fdr seg um ABC fyri s\u00e1larliga heilsu kring heimin. Magni Mohr, professari \u00e1 Fr\u00f3\u00f0skaparsetrinum og forma\u00f0ur \u00ed F\u00f3lkaheilsur\u00e1\u00f0num hevur skriva greinina, saman vi\u00f0 avstralskum, donskum, norskum og svenskum ABC-samstarvsfel\u00f8gum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Act-Belong-Commit ella \u201cABC fyri s\u00e1larliga heilsu\u201d er heimsins fyrsta v\u00ed\u00f0fevnda s\u00e1larliga heilsufremjandi herfer\u00f0, sum fevnir um allar borgarar og er grunda\u00f0 \u00e1 samfelagi\u00f0 og n\u00e6rumhv\u00f8rvi\u00f0. \u00c1taki\u00f0 ABC fyri s\u00e1larliga heilsu fevnir um tr\u00edggjar bo\u00f0skapir, i\u00f0 eru grunda\u00f0ir \u00e1 gransking, og sum vit vita fremja s\u00e1larliga v\u00e6lveru og kunnu br\u00fakast av \u00f8llum, uttan mun til s\u00e1larliga heilsust\u00f8\u00f0u.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Bo\u00f0skapurin er:<\/strong><\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\"><li>ver virkin (ver virkin kropsliga, s\u00e1larliga, sosialt og andaliga)<\/li><li>ver saman (ger okkurt saman vi\u00f0 \u00f8\u00f0rum og f\u00e1 kenslu av at hoyra til)<\/li><li>ver hugbundin (bind teg til okkurt vi\u00f0 fullum huga, sum gevur t\u00e6r kenslu av meining).<\/li><\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">T\u00fa kanst lesa n\u00e6rri um bo\u00f0skapirnar \u00e1 heimas\u00ed\u00f0uni hj\u00e1 F\u00f3lkaheilsur\u00e1\u00f0num&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.folkaheilsa.fo\/salarlig-heilsa\/abc-fyri-salarliga-heilsu\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">her<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Act-Belong-Commit<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">ABC fyri s\u00e1larliga heilsu kemur upprunaliga \u00far Avstralia, har \u00e1taki\u00f0 eitur Act-Belong-Commit.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Act-Belong-Commit er tillaga\u00f0 og sett \u00ed verk \u00ed F\u00f8royum, Danmark og Norra (og fyri stuttum eisini \u00ed svenska landspartinum \u00d6sterg\u00f6tland) og fevnir um st\u00f3ran part av \u00edb\u00fagvunum. \u00cd Avstralia er \u00e1taki\u00f0 sett \u00ed verk vi\u00f0 mi\u00f0depli \u00ed Curtin University og vi\u00f0 st\u00f8\u00f0ugari f\u00edgging fr\u00e1 the Health Promotion Foundation of Western Australia (Health Way) og the Mental Health Commission of Western Australia.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Afturvendandi eftirmetingar \u00ed Avstralia v\u00edsa, at tilvitskan um \u00e1taki\u00f0 r\u00f8kkur v\u00ed\u00f0a (uml. 80% av \u00edb\u00fagvunum) og 10-15% av hesum fara neyvt \u00ed gongd vi\u00f0 okkurt fyri at betra um s\u00e1larligu heilsuna, sum \u00farslit av at tey hava hoyrt um ABC bo\u00f0skapin. Uppfylgjandi gransking \u00far Avstralia v\u00edsir, at herfer\u00f0in vi\u00f0 g\u00f3\u00f0um \u00farslitum fremur \u00e1huga og hugbindur b\u00e6\u00f0i f\u00f3lk vi\u00f0 og uttan s\u00e1larligum avbj\u00f3\u00f0ingum, og hetta stu\u00f0lar undir h\u00e1ttalagi\u00f0 hj\u00e1 \u00e1takinum, sum fevnir um \u00f8ll. Ta\u00f0 s\u00e6st eisini, at \u00e1taki\u00f0 minkar um stigmatisering og \u00f8kir um opinleika um s\u00e1larligar avbj\u00f3\u00f0ingar, og eggjar f\u00f3lki at s\u00f8kja s\u00e6r hj\u00e1lp og broytir somulei\u00f0is fatanina hj\u00e1 f\u00f3lki av s\u00e1larliga heilsu; fr\u00e1 einum passivum \u2018sj\u00faku\u2019 sj\u00f3narmi\u00f0i\u00f0 til eina tr\u00fagv \u00e1, at vi\u00f0 at gera naka\u00f0 ber til at fremja s\u00edna s\u00e1larligu heilsu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>F\u00fdra lond \u00ed Evropa samstarva um hesa verk\u00e6tlan<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00cd F\u00f8royum eins og \u00ed Danmark, Norra og Sv\u00f8r\u00edki, ver\u00f0ur \u00e1taki\u00f0 nevnt \u201cABC fyri s\u00e1larliga heilsu\u201d. \u00cd Danmark er ABC fyri s\u00e1larliga heilsu skipa\u00f0 sum eitt tv\u00f8rfakligt samstarv kn\u00fdtt at K\u00f8benhavns Universitet og samstarvi\u00f0 hevur veri\u00f0 \u00ed st\u00f3rum v\u00f8kstri s\u00ed\u00f0ani ta\u00f0 byrja\u00f0i \u00ed 2014, og \u00ed l\u00f8tuni eru 67 samstarvsfelagar \u00ed danska samstarvinum, har\u00edmillum 40 kommunur. Fyri stuttum avgj\u00f8rdi danski staturin at stu\u00f0la danska ABC fyri s\u00e1larliga heilsu og f\u00e1a ABC upp\u00ed 10 \u00e1ra \u00e6tlanina hj\u00e1 danska heilsum\u00e1lar\u00e1\u00f0num fyri at betra um psykiatri og s\u00e1larliga heilsu \u00ed Danmark.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eftirmetingar \u00ed Danmark v\u00edsa, at uml. 8-12% av donsku \u00edb\u00fagvunum hava hoyrt um ABC fyri s\u00e1larliga heilsu \u00e1taki\u00f0. Eins og \u00ed Avstralia, hevur \u00e1taki\u00f0 \u00f8kt um tilvitanina, opinleika, n\u00fdggja vitan og hvussu ein kann betra um s\u00e1larligu heilsuna. 16% av teimum, sum \u00e1taki\u00f0 hevur rokki\u00f0 \u00fat til, hava aktivt gj\u00f8rt eitthv\u00f8rt fyri at betra um ella var\u00f0veita g\u00f3\u00f0a s\u00e1larliga heilsu. Eftirmetingar og kvalitativar kanningar ver\u00f0a regluliga gj\u00f8rdar fyri at b\u00f8ta um dygdina, hvussu munagott \u00e1taki\u00f0 er og hv\u00f8nn t\u00fddning samstarv hevur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Eftirmetingarnar v\u00edsa, at ABC bo\u00f0skapirnir eru l\u00e6ttskiljandi ambo\u00f0 og geva g\u00f3\u00f0ar karmar at arbei\u00f0a vi\u00f0 s\u00e1larligari heilsufremjan tv\u00f8rtur um \u00f8ll \u00f8ki og allar geirar \u00ed samfelagnum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>ABC fyri s\u00e1larliga heilsu \u00ed F\u00f8royum og Norra<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00cd F\u00f8royum var\u00f0 byrja\u00f0 at arbei\u00f0a vi\u00f0 ABC fyri s\u00e1larliga heilsu \u00ed 2016. \u00cd 2017 t\u00f3k \u00e1taki\u00f0 dik \u00e1 seg og \u00ed fyrstuni var\u00f0 dentur lagdur \u00e1 at tillaga verk\u00e6tlanina til f\u00f8roysk vi\u00f0urskifti og at gera f\u00f8royingar varugar vi\u00f0 bo\u00f0skapirnar \u00ed ABC fyri s\u00e1larliga heilsu vi\u00f0 l\u00fdsingum, fyrilestrum og tilfari \u00ed fj\u00f8lmi\u00f0lunum og sosialu mi\u00f0lunum. \u00c1 sumri \u00ed 2017 var\u00f0 eitt f\u00f8royskt tv\u00f8rfakligt samstarv kring landi\u00f0 stovna\u00f0, i\u00f0 kann samanberast vi\u00f0 danska samstarvi\u00f0, og sum ver\u00f0ur st\u00fdrt og samskipa\u00f0 av F\u00f3lkaheilsur\u00e1\u00f0num.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">ABC samstarvi\u00f0 \u00ed F\u00f8royum hevur \u00ed l\u00f8tuni 26 ymiskar h\u00f8vu\u00f0ssamstarvsfelagar, eitt n\u00fa st\u00f8rstu kommunur \u00ed landinum og psykiatriska depilin \u00e1 Landssj\u00fakrah\u00fasinum og ymiskar fr\u00edt\u00ed\u00f0arfelagsskapir, fel\u00f8g og stovnar. ABC fyri s\u00e1larliga heilsu fevnir um alt landi\u00f0 og er all\u00fdst sum eitt fokus\u00f8ki\u00f0 \u00ed heildar\u00e6tlanini fyri s\u00e1larliga heilsu fr\u00e1 2018 hj\u00e1 Heilsum\u00e1lar\u00e1\u00f0num. ABC bo\u00f0skapirnir eru eisini eftirmettir \u00ed landsumfevnandi heilsukanningini \u201cHvussu hevur t\u00fa ta\u00f0?\u201d fr\u00e1 2019, sum v\u00edsir t\u00e6tt samband millum borgarar, sum gera ABC virksemi (er virkin, saman og hugbundin) og heilsust\u00f8\u00f0una hj\u00e1 f\u00f8royingum sum heild. \u00c6tlanin er at gera eina kanning um, hvussu n\u00f3gvir f\u00f8royingar eru tilvita\u00f0ir um ABC fyri s\u00e1larliga heilsu og hv\u00f8rja \u00e1virkan hettar hevur \u00e1 teirra trivna\u00f0.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u00cd Norra byrja\u00f0i Folkehelsealliansen \u00ed Tr\u00f8ndelag eitt ABC \u00e1tak \u00ed 2018, i\u00f0 er eitt \u201cbottom-up\u201d tv\u00f8rfakligt samstarv vi\u00f0 43 almennum og sj\u00e1lvbodnum fel\u00f8gum (amtsr\u00e1\u00f0, kommunur, sj\u00fakrah\u00fas, kirkjus\u00f3kn og fr\u00edt\u00ed\u00f0arfelagsskapir). Samskipanarh\u00e1tturin \u00ed Norra minnir n\u00f3gv um \u00e1t\u00f8kini \u00ed Danmark og \u00ed F\u00f8royum. Fyri stuttum avgj\u00f8rdi heilsum\u00e1lar\u00e1\u00f0i\u00f0 \u00ed Norra at stu\u00f0la ABC \u00e1takinum sum eina royndarverk\u00e6tlan sum eitt landsumfevnandi s\u00e1larligt heilsu\u00e1tak.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>ABC \u00e1taki\u00f0 kj\u00f8lfest \u00e1 sk\u00falum<\/strong><strong><\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">ABC \u00e1taki\u00f0 ver\u00f0ur somulei\u00f0is sett \u00ed verk fyri at fremja s\u00e1larliga heilsu \u00ed \u00fatb\u00fagvingarumhv\u00f8rvum.&nbsp; \u00c1 Curtin University \u00ed Avstralia, \u00e1 K\u00f8benhavns Universitet \u00ed Danmark, NTNU og Nord Universitet \u00ed Norra og Elon University \u00ed USA. Harumframt er ABC fyri s\u00e1larliga heilsu sett \u00ed verk tv\u00f8rtur um eina r\u00fagvu av sk\u00falum \u00ed vestur Avstralia, har \u00farslit hava v\u00edst, at b\u00e6\u00f0i starvsf\u00f3lk og n\u00e6mingar f\u00e1a \u00e1g\u00f3\u00f0ar av ABC ambo\u00f0unum.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Samanumtiki\u00f0 eru n\u00f3gvar g\u00f3\u00f0ar og granskingargrunda\u00f0ar ors\u00f8kir&nbsp;at kj\u00f8lfesta ABC fyri s\u00e1larliga heilsu \u00e1taki\u00f0 (Ta\u00f0 eru&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.ncbi.nlm.nih.gov\/pmc\/articles\/PMC8583649\/\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">21 ors\u00f8kir<\/a>&nbsp;til at seta ABC fyri s\u00e1larliga heilsu \u00ed verk) og ABC bo\u00f0skapirnir kunnu br\u00fakast sum ein \u00e6tlan fyri s\u00e1larliga heilsufremjan, sum virkar sum \u00e1st\u00f8\u00f0i og \u00ed verki.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">T\u00fa kanst lesa alla greinina&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.folkaheilsa.fo\/Files\/Files\/Tidindi\/Meilstrup-et-al-2022.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noreferrer noopener\">her<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u201cS\u00e1larlig heilsa v\u00edsir seg at versna \u00ed flestu londum \u00ed vesturheiminum, og t\u00f8rvur er \u00e1 strategiium, i\u00f0 fevna um allar borgarar fyri at fremja og verja s\u00e1larliga heilsu. B\u00e6\u00f0i fyribyrging&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3467,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","footnotes":""},"categories":[131],"tags":[],"class_list":["post-3466","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-folk-og-samfelag"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/24fo.news\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3466","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/24fo.news\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/24fo.news\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/24fo.news\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/24fo.news\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3466"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/24fo.news\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3466\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3468,"href":"https:\/\/24fo.news\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3466\/revisions\/3468"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/24fo.news\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3467"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/24fo.news\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3466"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/24fo.news\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3466"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/24fo.news\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3466"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}