Tað er ikki ofta, at ein nýggj vinnuætlan kann seta eitt heilt havøkisskipan í vanda. Men tað er júst tað, sum hendir nú. Noreg hevur tikið uppaftur framleiðslu av alitoski í stórum mongdum — hóast ávaringar frá lívfrøðingum, havfrøðingum og altjóða stovnum eru so greiðar, at tað eigur at fáa øll lond kring Norðurhøvum at reisa reyða flaggið.
Eftir Fróða Lassen
Eg havi gjørt samrøðu við Óla M. Lassen, reiðara og eigara av 24fo.news, sum sigur tað beint út:
“Toskaaling má steðga nú. Tá skaðin er hendur, er eingin vegur aftur.”
Hetta er ikki eitt politiskt spæl. Hetta er ikki ein vinnuligur áhugamálstrupulleiki. Hetta er biologis neyðstøðusignalir, sum vit mugu taka í størsta álvara.
Villlaksurin er okkara ávaringarmerki – og vit hava longu sæð hvat hendir
Vit hava eitt dømi, sum er so ræðandi, at tað eigur at steðga allari toskaaling beinanvegin: laksurin.
Altjóða gransking er samd um, at aling hevur havt beinleiðis neiliga ávirkan á villan laks:
• Genetiskur dálking frá alilaksi
• Sjúkur og parasittar, serliga Gyrodactylus salaris og lús
• Stór flýggjan úr ringunum, sum blandar seg við villan stovn
• Veikari mótstøðu og lægri yvirlivilsisevni
Norsk Havforskningsinstituttet staðfestir í eini metingarfrágreiðing, at:
“Genetisk påverknad frå rømt oppdrettslaks er den største trusselen mot villaksen i Norge.”
Kelda: Havforskningsinstituttet, Risiko for påvirkning på villaks (2023)
Hetta er ikki ein teoretiskur vandi.
Hetta er ein veruleiki, sum longu hevur oyðilagt stovnar.
Toskur er enn meira viðbrekin enn laksur
Toskur er ein “lyklaart” í Norðurhøvum. Hann er “topp‑predator”, hann stýrir føðiketur, og hann er grundarlagið undir stórum parti av føroyska búskapinum.
Men toskur er eisini:
• biologiskt meira kompleksur
• longur um at vaksa
• meira bundin at gýtingarøkjum
• meira útsettur fyri genetiskum skaða
Ein stór altjóða meting frá FAO sigur:
“Escaped farmed cod pose a significant risk of genetic introgression into wild cod populations across the North Atlantic.”
Kelda: FAO Fisheries & Aquaculture Technical Paper No. 618 (2022)
Hetta merkir:
Alitoskur kann blanda seg við villan tosk – og broyta stovnin fyri alla framtíð.
**Hvat sigur vísindin?
At toskaaling er ein risikofaktor, sum ikki kann stýrast**
1. Genetisk dálking er irreversibel – kann ikki skrúðast aftur
Ein stór norsk kanning (Glover et al., 2020) vísir, at alitoskur missir náttúrligar eginleikar longu eftir fáum ættarliðum:
• veikari immunforsvar
• broytt kropsbygging
• minni vøddakraft
• lægri yvirlivilsisevni
Tá hesir fiskar sleppa út — og tað gera teir — so blandast teir við villan stovn.
Hetta kann ikki vendast aftur.
2. Sjúkur og parasittar fara út í havið
Norska Veterinærinstituttet ávarar um, at toskaaling hevur:
• bakteriusjúkur
• parasittar
• stress‑relateraðar sjúkur
• øktan smittuvanda orsakað av hægri havhita
Ein kanning í Frontiers in Marine Science (2023) staðfestir:
“Farmed cod exhibit significantly reduced immune response under rising sea temperatures.”
Hetta merkir, at alitoskur verður ein smittuberari, sum fer út í firðir og opið hav.
3. Toskastovnurin er longu undir trýsti
ICES hevur í fleiri ár ávarað um:
• broytt havumhvørvi
• minkandi gýtingarøk
• søguliga yvirveiði
• árin av havhita
At leggja eina nýggja, ókannaða og risikofulla vinnu omaná er beinleiðis óansvarligt.
Óli M. Lassen: “Hetta er ikki ein vinnuspurningur – hetta er ein spurningur um framtíðina”
Í samrøðu við meg sigur Óli M. Lassen:
“Reiðarafeløg, umhvørvisfelagsskapir, bygdasamfeløg og býir mugu steðga hesum ørskapinum.
Toskaaling er ein vandi fyri okkara stovnum, okkara vinnu og okkara framtíð.”
Hann heldur fram:
“Vit kunnu stýra veiðu.
Men vit kunnu ikki stýra genetiskum skaða.
Tá hann er hendur, er alt ov seint.”
Hetta er kjarnan í málinum.
Vit kunnu ikki eksperimentera við einum stovni, sum er grundarlagið undir okkara búskapi.
Føroyar mugu krevja svar – og tað nú
Eg vendi mær tí beinleiðis til:
• Føroya Løgting
• Havstovuna
• Búskaparráðið
• Fiskimálaráðið
Og spyr:
Hvussu verður støðan hjá føroyska toskastovninum um 10 ár, tá alitoskur er komin í bland við villan tosk?
Ætla tit at gera nakað fyri at verja stovnin móti sjúkum, genetiskum skaða og mótstøðuføri frá alitoski?
Ella skulu vit enda sum við villaksinum – við einum næstan oyðiløgdum stovni?
Hetta krevur eitt greitt, alment svar.
Altjóða ábyrgd: Bann má setast nú
Toskastovnurin gongur tvørtur um mørk.
Tí mugu londini kring Norðurhøvum:
• seta fult altjóða bann fyri toskaaling
• steðga allari gransking og øllum verkætlanum
• verja villan tosk sum ein kjarnustovn
• samtykkja felags reglur fyri at toskur ikki kann slepp og sjúkuvanda
Hetta má gerast innan komandi árið.
Annars verður ov seint.
Niðurstøða: Vísindin er greið – og ábyrgdin er okkara
Toskaaling er ikki ein burðardygg vinnuætlan.
Hon er eitt biologiskt eksperiment, sum kann oyðileggja ein av týdningarmestu stovnum í Norðurhøvum.
Vísindin er greið.
Ávaringarnar eru greiðar.
Konsekvensirnar eru irreversiblar.
Nú er tað upp til okkum — og okkara myndugleikar — at gera tað rætta.
