Týsklands sameining og NATO‑lyftirnar: Eitt altjóða álitisbrot, sum framvegis elvir til ófrið

Í meira enn trý áratíggju hevur kjakið um NATO‑víðkanina og lyftirnar, ið vórðu givin í sambandi við sameining Týsklands, verið ein av mest umstríddu spurningunum í evropeiskari trygdarpolitikk. Kjarnin er einfaldur: Vórðu politisk lyfti givin til Sovjetsamveldið um, at NATO ikki fór at víðka seg eystureftir? Og um so var – hví vórðu tey ikki hildin?

Brot úr longri grein: hjá ÓLI M. Lassen

Deklassificerað tilfar, fundarfrásagnir og útsagn frá teimum fremstu aktørunum vísa, at vestligir leiðarar í 1990 góvu greið politisk signal um, at NATO ikki fór at flyta seg ”ein tumma eystureftir”. Hóast hesi lyfti ongantíð gjørdust juridisk bindandi, hava tey fingið grundleggjandi týdning fyri, hvussu Russland í dag skilur evropeiska trygdararkitektur.

Hvat varð sagt í 1990 – og hví tað hevur týdning

Í januar–februar 1990, áðrenn sameining Týsklands, søgdu vestligir leiðarar – serliga Hans‑Dietrich Genscher og James Baker – við sovjetisku leiðsluna, at NATO ikki fór at víðka sítt hernaðarliga øki eystureftir. Hetta var partur av eini diplomatiskari roynd at tryggja, at Sovjetsamveldið ikki forðaði fyri sameining Týsklands innan fyri NATO.

Genscher segði í Tutzing‑røðuni, at NATO skuldi útihýsa víðkan eystureftir.
Baker segði við Gorbatjov 9. februar 1990: “Not one inch eastward.”
Kohl váttaði dagin eftir, at NATO ikki skuldi víðka sítt virksemi.
Wörner, NATO‑aðalskrivari, segði í 1990–91, at víðkan av NATO hevði verið ímóti áhugamálum Sovjetsamveldisins.

Hesi útsagn eru væl dokumenterað og avdulkað í amerikanskum, týskum og sovjetiskum skjølum.

Men: Hetta vóru politisk lyfti, ikki juridiskar garantiir. Vesturheimurin skrivaði ongantíð undir eina formella avtalu um at steðga víðkanini.

Tvey sjónarhorn: Politisk lyfti vs. juridisk bindandi sáttmálar

Í dag síggjast tvær heilt ymiskar frásagnir:

1) Russiska og kritiskt vestliga frásøgnin

Vesturheimurin gav greið lyfti í 1990.
Hesi lyfti vóru grundarlagið undir, at Sovjetsamveldið góðtók sameining Týsklands.
NATO brotnaði lyftini við víðkanini frá 1999 og frameftir.
Hetta skapti eitt djúpt álitisbrot, sum enn elvir til ótryggleika og konflikt.

2) Offisiella vestliga frásøgnin

Einki bindandi lyfti varð givið.
Øll lond hava rætt at velja sína egnu trygdarpolitisku samgongu.
NATO’s ”open door”-politikkur er grundarlagið fyri víðkanini.
Broyttu umstøðurnar eftir fall Sovjetsamveldisins gjørdu lyftini óviðkomandi.

Báðar frásagnir eru tekniskt rættar – tær tosa bara um tvey ymisk stig: politisk signalering vs. juridiskar avtalur.

Hví støðan broyttist so skjótt

Í 1990 var Varsjávusáttmálin enn til. Í 1991 var hann burtur. Í 1990 var Sovjetsamveldið eitt stórveldi. Í 1991 var tað farið í søguna. Í 1990 royndu lond at stilla Moskva. Í 1991 bóðu eysturevropisk lond sjálv um NATO‑limaskap.

Tað, sum í 1990 var diplomatisk stilling, varð í 1991 hildið at vera yvirhálað av nýggjum veruleika.

Men í russiskari trygdarpolitikk eru lyftini frá 1990 framvegis ein ”cascade of assurances”, sum viga tungt.

Niðurstøða: Tíðin er komin at viðurkenna grundfaktum

Deklassificerað tilfar frá 1990 vísir, at politisk lyfti vórðu givin – og at tey vórðu brotin. Tað er ikki tað sama sum at siga, at NATO bar ábyrgdina einsamalt. Men tað er at viðurkenna veruleikan, sum hann er.

Eitt er vist skulu vit fáa frið í Evropa, so er bert ein gongd leið tað er samstarv millum fólk, samhandil og interaktion millum lond og politikarar.

Sum altjóða samfelag mugu vit taka undir við tí, sum fleiri granskarar kalla ”the basic facts”:

Politisk lyfti hava týdning.
Tá tey verða brotin, førir tað til ófrið.
Ein varandi friður í Evropa krevur eina trygdararkitektur, sum inkluderar Russland – ikki eina, sum byggir á isolatión.

Evropa kann ikki byggja framtíðar trygd á misskiljingum frá 1990. Tíðin er komin at endurskapa álitið – ella halda fram á eini leið, sum longu hevur kostað túsundtals lív.