Fiskidagarnir eru skornir inn í bein, og náttúrligar broytingar í havumhvørvinum megna ikki longur at greiða frá stóra fallið í toskastovninum. Samstundis sum toskastovnurin ikki kemur fyri seg, standa upp í 20 milliónir alilaksar á teimum somu firðum og víkum, har hjálparleysi toskayngulin leitar inn. Tíðin er komin at krevja greið svør frá Havstovuni og frá politisku skipanini um tað størsta, ókannaða holið í føroyskari fiskivinnu.
Toskurin á føroyska landgrunninum er í einari djúpari, vistskipanarligari kreppu, og tær siðbundnu frágreiðingarnar røkka ikki longur. Altjóða havrannsóknaráðið, ICES, metti í 1976 samlaðu toskabiomassuna at vera góð 150.000 tons. Í 2025 er henda meting rapað niður í 30.714 tons, og gýtingarstovnurin hevur ligið undir lívfrøðiliga markinum øll árini frá 2020 til 2024. Tilgongdin av ársgomlum toski, sum ICES brúkar í sínum forsøgnum, er í dag mettur til 5,7 milliónir fiskar.
Samstundis standa 10 til 20 milliónir alilaksar í júst teimum firðum og víkum, sum eru lívsneyðug uppvakstrarøki hjá ynglinum. Spurningurin, sum nú má setast við vísindaligari og politiskari tyngd, er tí hesin: Er hin ógvusliga vakstrarfaringin í alingini tann veruliga orsøkin til, at fiskastovnarnir ikki koma fyri seg aftur?
Plásstrotið á uppvakstrarleiðunum
Eftir gýting rekur fiskaeggið við havstreymunum kring oyggjarnar. Upsin, sum tá er 2,5 til 3,5 cm langur, leitar sær inn á grunnu víkarnar í mai og juni. Í juli er hann um 4 cm og svimur í torvum inn ímóti landi á grunnum vatni. Toskurin kemur nakað seinni, og hýsan leitar sær ikki inn fyrr enn í september. Fyrstu tvey árini er hetta teirra náttúrliga liviøki.
Yngulin leitar ikki tilvitað eftir alibrúkum, men hann verður noyddur framvið teimum. Eftir ILA-sjúkufarsóttina kring 2007 vórðu aliøkini flutt longri út á firðarnar og liggja nú beint á teimum siðbundnu seiðaplássunum. Hesi anlegg eru upplýst alt døgnið, og fóðurleivdir reka støðugt út gjøgnum nótina.
Kanningar úr Noregi vísa greitt, at rúsir settar undir aliringum fangaðu 17 ferðir so nógvan upsa og 5 ferðir so nógvan tosk samanborið við rúsir, ið stóðu bert 100 metrar burtur. Smáur toskur hevði alifóður í maganum, meðan størri toskur át uppvakstrarupsan, sum helt til við ringarnar.
At ljós dregur til sín smáfisk og dýraæti er eitt væl dokumenterað havfrøðiligt fyribrigdi. Hetta varð gagnnýtt í 1980‑árunum til at savna høgguslokk og verður brúkt altjóða til at halda tunfiski við skip. Tað er eingin lívfrøðilig grundgeving fyri at halda, at ein 4 cm langur yngul er ónæmur fyri hesum máttmiklu ljóskeldum. Hann verður drigin beint inn í vandakelduna.
Roknistykkið, sum vantar í stovnsmetingini
Føroyar slakta umleið 100.000 tons av laksi árliga. Við einari miðalvekt á umleið 5 kg umboðar hetta 20 milliónir einstaklingar hvørt ár. Einans eitt felag, Bakkafrost, hevði í mai 2026 umleið 57.000 tons av livandi laksi í sjónum. Standandi fjøldin av laksi í føroysku firðunum er sostatt støðugt millum 10 og 20 milliónir fiskar.
Hetta skapar eitt roknistykki, sum vantar í almennu stovnsmetingunum. Laksur í ringum er framvegis eitt ránsdjór. Hann etur tað, sum kemur inn um munnin. Um hvør alilaksur í síni livitíð í sjónum etur bert ein einasta yngul, kostaði tað 15 til 20 milliónir ynglar árliga. Hetta er tríggjar til fýra ferðir meira enn allur toskaárgangurin, sum ICES metir kemur inn sum ársgamal.
Sjálvt um bert hvør tíggjundi laksur etur ein yngul, jøvnar tað seg við ein heilan árgang. Um hvør hundraðasti ger tað, er tað framvegis ein týðandi partur av einum veikum árgangi. Kemur yngul inn gjøgnum nótina, er hann onga staðni vardur.
Støddin á alingini merkir, at laksurin ikki nýtist at jagstra alt døgnið; tað er nóg mikið, at ein lítil partur av ynglinum, sum skal inn á fjørðin, verður drigin inn í ljósið.
Húkarnir og havfrøðin frágreiða ikki heildarmyndina
Talið á línudøgum undir Føroyum var einaferð oman fyri 36.000 um árið, men liggur nú millum 5.000 og 7.000. Tilmælið frá Havstovuni fyri 2025 og 2026 er skert enn meira, har bólkur 3 og 4 tilsamans bert hava umleið 3.400 til 3.600 tilmældar dagar.
Havstovan hevur sjálv mælt til skerjingar á 20 prosent í 2012 og hevur fingið døgini niður í helvt í 2016. Óbrúktir dagar eru strikaðir, og friðað øki eru víðkað. Tá Føroyabankin var stongdur frá 2008 til 2021, kom bankatoskurin fyri seg aftur. Landgrunnstoskurin gjørdi tað ikki, hóast veiðitrýstið varð munandi minkað.
Tann sokallaði F‑faktorurin (fiskideyði) kann sýnast høgur sjálvt um døgini eru fá, tí stovnurin er so lítil. Men ein húkur á landgrunninum fangar ikki 4 cm langan yngul inni á firðunum. Ovurveiða var orsøkin til fyrsta stóra fallið í 1980‑ og 1990‑árunum, men hon er ikki frágreiðingin til kreppuna, sum nú er varandi.
Havstovan hevur víst á, at ein góð tilgongd krevur gróður á landgrunninum og subarktiskan sjógv, sum førir djóraæti inn. Hesar umhvørvisbroytingar greiða frá teimun náttúrligu sveiggini millum ávís góð og ring ár (sum í 1987–88, 2008–09 og 2016–17). Men tær greiða ikki frá grundleggjandi falliðinum úr 150.000 tonsum niður í 30.000 tons — júst somu tíð sum 10 til 20 milliónir laksar hava yvirtikið uppvakstrarøkini.
Krøvini um at máta pH, redox og botndjór, umframt kravið um eina 30‑daga brakktíð, eru fyrst og fremst veterinær smittuverjukrøv. Tey eru ikki ein vistskipanarlig nullstilling av fjørðinum, sum fær egg, yngul og náttúrligu føðiketuna at koma aftur.
Krav um mátingar heldur enn gitingar
Er alingin veruliga orsøkin? Tølini fyri fiskidagar benda á tað. Havfrøðin megnar ikki at frágreiða fallið. Landafrøðin prógvar, at yngulin verður noyddur beint framvið ljósi og fóðri. Og tann einfalda støddfrøðin vísir, at einans marginal predatión frá laksi hevur eina massiva ávirkan á toskastovnin.
Tí er kravið til Havstovuna og til politisku skipanina greitt: Vísindalig gransking krevur empiriskar mátingar.
- Hvussu stórur partur av hvørjum árgangi av toski, upsa og hýsu heldur til við aliøkini?
- Hvussu nógvur 4 til 10 cm langur yngul kemur inn um nótina?
- Hvussu nógvur av hesum yngli verður etin?
Inntil hesi viðurskifti eru neyvt kortløgd og mátað, er hetta ikki bert ein áhugaverd hypotesa; tað er størsta ókannaða holið í fatanini av, hví føroysku fiskastovnarnir ikki koma fyri seg aftur.
Útsøgnin er úr einari kanning hjá Havforskingsinstituttinum í Bergen, almannakunngjørd í 2012.
Bagdonas, K., Humborstad, O.-B. og Løkkeborg, S. (2012). Capture of wild saithe (Pollachius virens) and cod (Gadus morhua) in the vicinity of salmon farms: Three pot types compared. Fisheries Research, 134–136, s. 1–5. DOI: 10.1016/j.fishres.2012.06.020.
Greinin liggur á ScienceDirect: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0165783612002044. PDF frá Havforskingsinstituttinum: https://algeinfo.imr.no/publications/sendFile/473/Bagdonas_et_al_2012.pdf.
Høvundarnir royndu trí sløg av rúsum undir einum norskum alibrúki og 100 metrar burturi. Í talvuni eru tølini hesi: 12 rúsir undir ringunum fingu 1.336 upsar, miðal 42,94 fyri rúsu. 12 rúsir 100 metrar burturi fingu 72 upsar, miðal 2,56. Tað er 17 ferðir. Fyri tosk vóru tølini 80 móti 17, miðal 2,61 móti 0,53, altso fimm ferðir. Munurin var signifikant (p < 0,01). Toskurin undir ringunum var eisini størri, 61,9 cm móti 44,1 cm.
Um magainnihaldið skriva teir beinleiðis: magin hjá smáum toski var domineradur av fóðurpillum, meðan stórur toskur át upsa. Videoupptøkur vístu tosk, sum át upsa undir ringunum. Teirra niðurstøða er, at tættir torvar av upsa og smáum toski undir ringunum vóru knýttir at fóðurleivdum, meðan størri toskur kom eftir upsanum.
Viðmerking og Fyrivarni: Her er talan um kanning í Noreg: kanningin er gjørd við eitt alibrúki í Noregi, ikki í Føroyum, og hon mátar, hvussu nógvur fiskur heldur seg undir ringunum, ikki hvussu nógvur yngul verður etin av laksi inni í nótini.
Skriva av: Óli M. Lassen reiðari og eigari av 24.fo – Gjøgnumgongd við AI Tilvildarlig savnsmynd 24.fo
