Kann Føroyar bera eina skuld á 6 mia. Krónur?

• Ein búskaparlig greining av Suðuroyatunnilsverkætlanini

At byggja Suðuroyatunnilin er eitt av teimum mest umfatandi íløguátøkunum, sum nakrantíð hevur verið á skrá í Føroyum. Spurningurin, sum má svarast, er einfaldur men avgerandi: ber fíggjarliga til at taka upp eitt lán á seks milliardir krónur, og hvussu ávirkar hetta landsbúskapin?

_{Óli M. Lassen civiløkonomur}

Greiningin byggir á hesar treytir: BTÚ verður mett at verða 30 milliardir krónur í 2026; Tunnilsfelagið, sum landið eigur, skal taka lánið upp; lánitíðarskeiðið  er 30 ár við fastari rentu á 2,95 %; gjaldførið hjá landinum er í dag 4,5 milliardir krónur; og núverandi bruttoskuld er 5 milliardir krónur.

Tá nýggja lánið verður lagt afturat, hækkar samlaða bruttoskuldin til 11 milliardir krónur. Hetta svarar til 36,7 prosent av BTÚ, sum í altjóða samanbering er ein moderat skuldarbyrða. Um vit rokna nettoskuldina, har gjaldførið verður drigið frá, stendur landið við einari skuld á 6,5 milliardir krónur, svarandi til 21,7 prosent av BTÚ. Hetta gevur eina greiða mynd av, at veruliga byrðan er lægri enn bruttotølini vísa, tí landið hevur ein sterkan gjaldførisbuffara. Árliga lánibyrðan fyri nýggja lánið verður umleið 304 milliónir krónur, og fyri samlaðu skuldina 559 milliónir krónur. Tað merkir, at hvør íbúgvi í Føroyum í miðal ber eina bruttoskuld á 200.000 krónur, men nettoskuldin er bert 118.000 krónur.

Um skuldin verður býtt út á allar føroyingar, svarar tað til, at hvør íbúgvi í miðal skuldi rinda umleið 10.000 krónur um árið.

Tølini vísa, at skuldarbyrðan er innan rímilig mørk. Ein bruttoskuld á 36,7 prosent av BTÚ er lægri enn hjá mongum londum í Evropa, og nettoskuldin á 21,7 prosent styrkir myndina enn meira. Gjaldførið á 4,5 milliardir krónur gevur landinum ein sterkan tryggleika móti óvæntaðum útreiðslum og møguligum eyka byggikostnaði. Tað er tó týdningarmikið at varðveita ein part av gjaldførinum sum reserve og ikki brúka alt til tunnilin, tí ein gjaldførisbuffari er neyðugur fyri at tryggja rakstur og møta óvæntaðum avbjóðingum í einum samfelagi, sum er so nógv tengt at fiskarí og aling, og har gongdin á heimsmarknaðinum viðvíkjandi fiskaprísum hevur stóran týdning.

Ein týdningarmikil búskaparlig viðmerking er, at við tunnilsverkætlanini sleppa Føroyar undan at byggja eina nýggja Suðuroyarferju, sum annars hevði kostað umleið eina milliard krónur í íløgu. Harumframt hevði ein nýggj ferja kravt ein árligan rakstur uppá umleið 100 milliónir krónur. Hetta merkir, at tunnilin ikki bert er ein íløga, men eisini ein sparing: landið sleppur undan einari stórari kapitalútgjalding og varandi rakstrarútreiðslum, sum annars høvdu lagt trýst á fíggjarlógina. Í roynd og veru kann tunnilin metast sum ein íløga, sum bæði styrkir infrastruktur og samstundis minkar um framtíðar rakstrarkostnað.

Føroyska fíggjarliga støðan gevur marknaðinum álit. Við eini fastari rentu á 2,95 prosent (meting) er lánskostnaðurin lágur, og tað ger eina 30‑ára fígging realistiska. Men hetta krevur, at landið ger stress‑testir fyri at síggja, hvussu skuldin ávirkast, um rentan hækkar við eitt ella tvey prosentstig, ella um byggikostnaðurin verður 20–30 prosent hægri enn ætlað. Tað er eisini týdningarmikið at tryggja bindandi byggigarantier og sterkt eftirlit við verkætlanini, so óvæntaðar útreiðslur ikki seta fíggjarlógina undir trýst.

Tunnilsfelagið, sum er eitt alment partafelag, skal standa fyri lántøkuni. Tað merkir, at skuldin verður løgd saman við skuldini hjá landskassanum, og tí er neyðugt at fáa greiðu á, hvør skal bera ábyrgdina, og hvussu lánini skulu rindast aftur.

Brúkaragjøld og pendlar‑kort kunnu geva eina støðuga inntøku og minka um árligu byrðuna, men tey kunnu ikki fíggja verkætlanina. Tí verður fíggingin bygd á ein blandaðan hátt, har lán frá landinum og tunnilsfelagnum verða sameind við brúkaragjøldum. Harumframt er vert at hava í huga, at møguleiki er fyri lán ella stuðul úr Danmark, og at NATO kann vísa áhuga í at vera við til at fíggja undirstøðukervið. Hetta kemur av, at Føroyar hava týdning í geopolitiska umhvørvinum, og her kann verða áhugi fyri bæði eini flotahavn og eini radarstøð í landinum. Okkara góða rating hjá Moody’s, sum byggir á støðuna í ríkisfelagsskapinum, styrkir eisini møguleikarnar fyri at fáa lán við góðum treytum.

Tað er eisini neyðugt at leggja fram eina greiða fíggjarætlan, sum vísir, hvussu tunnilsfelagið saman við landinum skal rinda lánini aftur, og hvørjar inntøkur skulu brúkast til hetta. Verkætlanin krevur bæði politiskan vilja og almennan stuðul, tí endaliga fíggingin verður so ella so tryggjað gjøgnum landskassan – annaðhvørt við lánum ella garantium aftanfyri tunnilsfelagið.

Samlaða greiningin vísir, at Føroyar hava fíggjarligt rúm til at bera eina skuld á seks milliardir krónur fyri Suðuroyatunnilin. Hetta ber tó bert til, um tað verður stýrt varliga og við greiðum reglum: neyðugt er við konservativari fíggjarstýring, royndum av ymiskum váðatilgongdum,(stress testir) tryggum byggigarantium, eini blandaðari fígging og varðveittum gjaldførisbuffara.

Men Suðuroyatunnilin er ikki bert ein fíggjarlig avbjóðing – hann er eisini ein samfelagslig íløga við stórum fyrimunum. Við einum fastum og tryggum sambandi fær Suðuroy regluligan flutning, sum gevur fólki og vinnu betri møguleikar. Ungdómur og familjur fáa lættari at flyta seg millum oyggjarnar, og tað ger tað meira attraktivt at búgva í Suðuroynni. Ferðavinnan kann vaksa, tí ferðafólk fáa skjótari og tryggari atgongd til oyggjarnar, og vinnulívið fær betri møguleikar at flyta vørur og arbeiðsmegi.

Tunnilin merkir eisini, at suðuroyingar fáa skjótari atgongd til arbeiðsmøguleikar í høvuðsstaðarøkinum og til flogvøllin, sum eisini er ein týðandi partur fyri sjófólk og tey sum arbeiða í offshore vinnuni. Hetta styrkir bæði vinnulívið og lívsgóðskuna hjá borgarum.

Í roynd og veru er tunnilin ein íløga í framtíðina, sum kann skapa javnvág millum økini í landinum og geva Suðuroynni betri møguleikar at mennast.

Viðmerking: Føroyar í altjóða samanbering av skuldarbyrðu

_{Fyrivarni: Greiningin er gjørd í samstarvi við Copilot AI og byggir á almennar dátur og metingar. Hon er ætlað sum vegleiðandi tilfar, og endaligar avgerðir um fígging og politikk krevja fakliga og politiska viðgerð. Myndir:24FO.NEWS}