Í Norðuratlantshavinum er nógv uppisjóðarveiða eftir sild, makreli og svartkjafti, har milliónir av tonsum verða fiska árliga. Hvørja ávirkan hevur hetta á tosk-, upsa- og hýsustovnin?
Í øllum fiskiskapum, er ein ávísur partur av hjáveiðu, ið kann fevna um botnfisk sum tosk, upsa og hýsa. Tunfiskur kann stundum vera í pelagiskum stimum, men hjáveiða av tunfiski í hesum fiskiskapi (sild, makrel og svartkjafti) er sjáldan og ikki mett sum eitt stórt vandamál í Norðuratlantshavinum.
Samlaða hjáveiðan verður oftast mett at vera lág, undir 2%, men hetta hevur tó stóran týdning. Sjálvt um prosentparturin er lítil, so blívur tað til stórar nøgdir av botnfiski, tá ið uppisjóðarveiðan er á so høgum støði. Hetta kann leggja eyka trýst á botnfiskastovnarnar.
Í hesari greinini eru data fyri seinastu árini (2020–2025), grundað á metingar frá ICES, FAO og øðrum keldum, og her verður greina ávirkanina av hesari hjáveiðu.
Uppisjóðarveiðan í Norðuratlantshavinum fevnir um lond sum Føroyar, Noreg, Ísland, Grønland, Russland, Bretland og onnur ES-lond sum Danmark, Niðurlond og Frankrið. Hesin fiskiskapur er og effektivur, men tað er ein avbjóðing við “undirrapportering” av hjáveiðu. Oftast verður fiskurin pumpaður umborð og hjáveiðan kann verða malið til mjøl, ið ger tað trupult at hava eftirlit á landi. IUU-fiskiskapur (ólógligur, ikki fráboðaður) verður mett at vera munandi hægri og kann økja tey veruligu hjáveiðutølini munandi.
Hjáveiðan av botnfiski kemur oftast av, at tá ið stimar blanda seg, ella tá ið trol verða nýtt nær botninum. Tó eru tiltøk sum sorteringsristar (t.d. í Føroyum og Noregi síðan 2007), ES-landingarskyldan (síðan 2015) og TAC-avtalur (kvotur) við til at minka um hetta. Yvir 2010–2025 eru hjáveiðuprosentini fallin, men í absoluttum tølum er tað framvegis stórt.
Stóri týdningurin av “lítlu” hjáveiðuni
Sjálvt um hjáveiðuprosenti er undir 2%, so hevur hetta stóran týdning fyri botnfiskastovnarnar. Uppisjóðarveiðan í Norðuratlantshavinum er í milliónum av tonsum árliga – t.d. 600–800.000 tons av sild, 700–1.000.000 tons av makreli og 1.200–1.700.000 tons av svartkjafti. Tá ið ein lítil prosentpartur av hesum er hjáveiða, verður tað til tíggjutúsundatals av tonsum. Hetta kann svara til 10–20% av ávirkanini á toskstovnin í summum økjum, har toskur longu er nógv veiddur síðan 2010.
Fyri botnfisk sum tosk, upsa og hýsa hevur hetta fleiri fylgjur:
- Stovnstrýst: Hesi fiskasløg eru longu í vanda í økjum sum Norðsjónum og Keltiska Havinum, har kvotur ofta verða yvirfiskaðar. Hjáveiða verður løgd afturat deyðiligheit, ið kann minka um stovnin við 10–20% árliga í summum førum.
- Lívfrøðilig ávirkan: Botnfiskur hevur eina lyklarollu í vistskipanini, og hjáveiða kann órógva javnvágina millum djórasløg.
- Økonomisk og samfelagslig: Í londum sum Føroyum og Noregi, har fiskiskapur er stórur partur av grundarlagnum undir búskapinum, kann undirrapportering føra til skeivar metingar av bæði uppisjóðar- og botnfiskastovnunum. Hetta kann ávirka bæði útflutning og arbeiðspláss.
Fyri Føroyar, sum hevur høga svartkjaftaveiðu (300–450.000 tons árliga), er hjáveiðan mett at vera 0,5–1%, men tað blívur til fleiri túsund tons av toski og øðrum botnfiski, ið kann vera ein ávísur partur av innlendsku kvotunum. Í Noregi og Íslandi er myndin líknandi, har tiltøk sum e-loggbøkur og eftirlit við fiskiskipunum hava minkað um tað, men IUU er framvegis ein trupulleiki.
Tiltøk og framtíðarútlit
Fyri at minka um hjáveiðuna kunnu fleiri tiltøk gerast: Betri eftirlit við myndatólum og vakmyndum umborð á fiskiskipunum, AI-vakmyndir fyri at greina veiðu umborð, og strangari reglur fyri fiskamjølframleiðslu. Seinastu 15 árini hevur ES og NEAFC (North-East Atlantic Fisheries Commission / Norðuratlantiska Fiskikommissiónin) hevur hert reglurnar, men enn er neyðugt at gera meira fyri at tryggja bæði burðardyggan fiskiskap og fulla fráboðan.
Í stuttum kann sigast, at hjáveiða í uppisjóvarfiskiskapi ikki bert er ein lítil prosentpartur – hon hevur stóran týdning fyri alla økisskipanina. Tí er neyðugt at halda áfram við bæði gransking og eftirliti fyri at verja hetta tilfeingi.“
Samlað fyri alt Norðuratlantshavið (sild + makrel + svartkjaftur)
Metingin her vísur, at talan kan verða um heilt upp í 165.000 tons tilsamans árliga av hjáveiðu av tosk, hýsu og upsa í uppisjóðarveiðuni í Norðuratlantshavið.
Fakta-boks: Metanir av hjáveiðu (2020–2025, árligt meðal)
Samlað fyri alt Norðuratlantshavið (sild + makrel + svartkjaftur)
- Toskur: 12.000 – 44.000 tons
- Upsa: 17.000 – 57.000 tons
- Hýsa: 5.000 – 10.000 tons
Deild pr. fiskaslag (samlað fyri øll lond)
Sild
- Toskur: 3.000 – 9.000 tons
- Upsa: 5.000 – 15.000 tons
- Hýsa: 800 – 2.000 tons
Makrelur
- Toskur: 4.000 – 11.000 tons
- Upsa: 5.000 – 15.000 tons
- Hýsa: 700 – 2.000 tons
Svartkjaftur (bláhvælling)
- Toskur: 6.000 – 18.000 tons
- Upsa: 7.000 – 22.000 tons
- Hýsa: 1.300 – 3.400 tons
Dømi pr. land
- Føroyar (mest svartkjaftur): Toskur 2.000–6.000 tons, Upsa 2.000–7.000 tons, Hýsa 400–1.200 tons
- Noreg: Toskur 4.000–12.000 tons, Upsa 5.000–16.000 tons, Hýsa 600–1.800 tons
- Ísland: Toskur 3.000–8.000 tons, Upsa 3.000–10.000 tons, Hýsa 500–1.200 tons
Viðmerking um tunfisk: Tunfiskur í Norðuratlantshavinum, í fiskiskapi eftir sild, makreli og svartkjafti er hjáveiða av tunfiski ikki so vanlig.
Fyri Føroyar merkir hetta at toskaveiðan hjá uppisjóðarskipunum er millum 2.000 til 6000 tons árliga og Upsafiskiskapurin er millum 2 til 7 túsund tons og hýsuveiðan metta at verða millum 400 til 1200 tons. Ella tilsamans millum 4.400 og 14.200 tons árliga.
Viðmerking: Hendan grein er grundað á metingum og tølum frá ICES, FAO og øðrum almennum keldum. Tølini eru metingar og kunnu broytast við nýggjari gransking. Talvurnar um hjáveiðu eru metingar sum vísa á møguligar nøgdir, og “undirrapportering” kann gera veruligu tølini hægri. Greinin er ikki politisk, men ætlað at upplýsa um fiskivinnuna.
Grein gjørd í samstarvið við GrokAI
