Nýtt Lógaruppskot hóttir Rættartrygdina og Stabilitetin í Fiskivinnuni
Óli M. Lassen, lesarin skrivar
Eitt nýtt lógaruppskot um broytingar í Sjófeingislógini kann kollvelta grundarlagið undir føroysku fiskivinnuni. Uppskotið gevur Landsstýrisfólkinum víðkaðar heimildir at býta fiskirættindi við fráboðan heldur enn við lóg ella kunngerð.
Hetta hóttir við at gera varandi brúksrættindi til ótrygg loyvir og kann fáa álvarsamar avleiðingar fyri rættartrygd, íløgur og stabilitet í vinnuni. Hetta skrivar Óli M. Lassen reiðari og eigari av 24fo.news.
Uppskotið til broytingar í Sjófeingislógini, dagfest 19. november 2025, hevur vakt stúran í fiskivinnuni. Kjarnin er, at Landsstýrisfólkið skal kunna áseta býti av fiskirættindum við fráboðan heldur enn við lóg ella kunngerð. Hetta verður av mongum sæð sum ein grundleggjandi broyting, ið flytur fatanina av fiskirættindum frá varandi brúksrættindum til fyrisitingarlig loyvir.
Søgan hjá Fiskimálaráðnum vísir longu eitt mynstur av at fara út um heimildirnar, og hetta uppskotið kann fáa álvarsamar avleiðingar fyri stabilitetin í allari vinnuni.
Hvat merkir “at skipa fiskiskapin” – og hvat merkir tað ikki?
Galdandi § 22, stk. 1 í Sjófeingislógini gevur Landsstýrisfólkinum heimild til at “skipa fiskiskapin” í føroyskum sjógvi. Henda grein fevnir longu um “býti av heildarkvotum millum bólkar”. Hendan orðing hevur í eldri fiskivinnulógum, til dømis kapitul 2 grein 9 í gomlu løgtingslóg nr. 28 frá 1994 um vinnuligan fiskiskap, verið fatað sum eitt amboð til at regulera hvussu fiskiskapurin fer fram.
Landsstýrismanninum verður heimilað í kunngerð at skipa fyri fiskiskapi hjá fiskiførum undir føroyskum og fremmandum flaggi á føroysku landleiðunum og fiskiskapi hjá fiskiførum undir føroyskum flaggi uttanfyri landleiðirnar og kann landsstýrismaðurin m.a. gera reglur um:
Hesar reglur snúgva seg um tøkniligar skipanir og reglur, sum t.d.:
- Reglur um meskastødd og reiðskap.
- Vernd av ungfiski og hámark fyri íblanding av ungfiski.
- Bann fyri at blaka veiði út aftur.
- Økisfriðingar
- Skylda at lata veiðufráboðanir til eftirlit.
- Og nógvar aðrar reguleringar …… .
Hesi dømir vísa týðiliga, at heimildin “at skipa fiskiskapin” snýr seg um tøkniligar og umsitingarligar reglur, ið skulu verja fiskastovnarnar og tryggja eina skipaða veiðu.
Men hvørji eru mørkini fyri hesi heimild? Landsstýrisfólkið hevur heimild til at býta heildarkvotuna millum skipabólkar (t.d. trolarar, línuskip, garnaskip), men hetta skal gerast sambært teimum prosentpartum, sum lógin longu ásetur.
Ráðharrin kann áseta friðingar og landingarreglur. “Lógin sigur, hvussu stórur partur hvør bólkur skal hava. Ráðharrin sigur, hvussu nógv tað verður í tonsum í praksis.”
Tað, sum landsstýrisfólkið ikki kann gera, er at broyta sjálva lógina, flyta rættindi millum bólkar eftir egnum tykki, ella gera innanhýsis býti av kvotum millum feløg og einstaklingar innan sama bólk. Tær kvoturnar, ið liggja hjá feløgum og einstaklingum – sum eru rættindahavarar – eru varandi rættindi, sum ráðharrin ikki kann røra. Hann kann ikki røra konsesións rættindir.
Fiskimálaráðið hevur tó í áravís havt ein tendens til at tulka hesa heimild breiðari – sum rætt til at býta út virðir uttan at taka atlit til nevndu avmarkingar.
Uppskotið um at gera hetta møguligt við fráboðan er ein klár roynd at formalisera hesa problematisku breiðu tulking av heimildini og samstundis at gera seg leysan frá teimum formligu krøvum, sum annars skulu verja etablerað rættindi.
Fiskirættindi: Frá varandi brúksrættindum til ótrygg loyvir
Í føroyskari fiskivinnu hevur tað verið alment viðurkent, at rættindini til at fiska (fiskidagar, kvotur) eru langtíðar brúksrættindi ella søgulig rættindi. Hóast hesi rættindi ikki eru ogn í sama týdningi sum t.d. eitt hús (tí tilfeingið í sjógvinum eigur altíð Føroya fólk), hava tey við galdandi lóggávu og fyrisitingarligum praksis fingið eina rættarstøðu, ið kemur sera nær ognarrætti. Henda støða er grundað á fleiri týdningarmikil viðurskifti:
- Lóglig væntan: Fiskivinnan hevur bygt á, at hesi rættindi eru stabil og varandi. Reiðarí hava keypt, selt og latið fíggjast við hesum rættindum, sum verða skrásett og góðkend av Vørn (ein stovnur undir Fiskimálaráðnum). Myndugleikarnir skapa sostatt eina “lógliga væntan” um, at hesir rættindini eru galdandi.
- Søgulig rættindi: Síðani 1994 hevur ein grundleggjandi meginregla í føroyskari fiskivinnulóggávu verið, at lutfalsliga býtið av rættindum millum teir ymsu skipabólkarnar skal varðveitast, sjálvt um lóggávan ella umsitingarskipanirnar broytast. Henda meginregla er klárt staðfest í Løgtingsviðmerkingunum frá 1995.
Uppskotið hóttir við at gera hesi rættindi til ótrygg loyvir, ið kunnu broytast við fráboðan.
Dømir um Fiskimálaráðsins handlan og álvarsamar avleiðingar í fortíðini
Fiskimálaráðið hevur í fleiri førum handlað á ein hátt, sum hevur skapt ótryggleika um rættarstøðuna í vinnuni:
- Dómurin frá 1995 – Fiskirættindi millum bólkar: Tá kvotaskipan var galdandi í 1990-unum, royndi Fiskimálaráðið at flyta rættindi millum bólkar (t.d. frá línuskipum til útróðrarbátar). Føroya Rættur staðfesti í einum dómi, at ráðið ikki hevði heimild til hetta. Dómurin vísir týðiliga, at grundleggjandi býti av rættindum krevur greiða lógarheimild og kann ikki gerast fyrisitingarliga uttan at bróta etablerað rættindi.
- Makrelkvotan – Útlutan uttan formliga Løgtingsviðgerð: Tá føroyska makrelkvotan vaks munandi við makrelsemjuni, og Føroyar av sínum eintingum ásettu sær egna makrelkvotu í føroyskum sjóøki (ið var eitt nýtt fyribrigdi), var spurningurin, hvør undirliggjandi lógarheimild var galdandi, sum makrelkunngerðin kundi útskrivast eftir. Eins og allar kunngerðir skal ein makrelkunngerð hava heimild í lóg.
Útlutanin av hesum nýggja og týdningarmikla virðinum var sera politisk og búskaparliga týðandi. Hóast býtið fór fram við kunngerðum (undir víðfevndum heimildum í Sjófeingislógini), fer ein so stór og nýggj allokering, við sera stórum búskaparligum virðum, primert fram uttan um formliga løgtingsviðgerð. Henda mannagongd vísir ein tendens til at flyta stórar avgerðir til eitt lægri demokratiskt stig, har politisk viðgerð er avmarkað.
Endurgjald fyri inndrigin rættindi: Føroysk lóggáva og praksis hava í fleiri førum staðfest, at tá almennir myndugleikar gera inntriv í etablerað rættindi, skal endurgjald latast. Dømir eru Hvítingsbróðurmálið frá 1997, har løgtingið mátti gera nýggja lóg fyri at veita endurgjald. Eisini í sambandi við Svartkjaftamálið, hevur vinnan ført fram, at heimildir vórðu yvirtrekaðar. Hesi dømi undirstrika, at inntriv í rættindi krevur endurgjald.
Løgtingsins Umboðsmaður (LUM) – Kritik av málsviðgerð: LUM hevur í fleiri førum víst á, at Fiskimálaráðið hevur brúkt ófullfíggjað ella ivasamt løgfrøðiligt grundarlag. Í sambandi við tulkingina av § 22, stk. 1 og stk. 2, hevur LUM staðfest, at heimildin at skipa fiskiskapin á Føroya Banka einans er í § 22, stk. 2, og ikki í stk. 1. Hetta vísir ein tørv á einari munandi gjølligari og rættargrundligari málsviðgerð í ráðnum.
Føroya Banki: Eitt serstakt dømi um undirgraving av rættindum
Eitt serstakt dømi um, at Fiskimálaráðið hevur tileinkisgjørt lógligan handil og etablerað rættindi, snýr seg um rættindini á Føroya Banka. Aktørar í vinnuni (t.d. línuskip) hava keypt hópin av bankadøgum frá útróðrarbátum. Hesi keyp eru farin fram á opnum marknaði, fyri veruligt virði, og eru skrásett og góðkend av Vørn.
Hóast hetta, hevur Fiskimálaráðið tó ikki vird hesar handlar. Ráðið hevur ført fram, at bankadagar eru “dottnir burtur”, tí teir ikki hava verið brúktir. Henda grundgeving er óhaldbar, tí Føroya Banki hevur verið stongdur av myndugleikunum av lívfrøðiligum ávum. At revsa rættindahavarar fyri ikki at brúka rættindi, tá brúk er alment bannað av myndugleikunum, stríðir ímóti grundleggjandi fyrisitingarrættarligum meginreglum um lógliga væntan og Lex Retro Non Agit (at lógir ikki virka afturvirkandi). Ein lóg kann ikki afturvirkandi taka rættindi fyri eina fortíðar hending, har ongin møguleiki var at brúka rættindini.
Fiskimálaráðið hevur eisini víst til, at um etablerað “gomul bankarættindi” verða viðurkend aftur, kann tað geva Noreg (ella onnur lond) rætt til at fiska. Henda grundgeving er villleiðandi og juridisk skeiv. Føroyar hava sum strandarstat fullan ræði á teimum livandi tilfeinginum í egnum serbúskaparligum øki (EEZ) sambært altjóða havlógini (UNCLOS). Innanhýsis býti og útlutan av fiskirættindum er ein rein føroysk lóg og politisk avgerð, og hevur onga beinleiðis ávirkan á rættindi hjá øðrum londum at fiska í føroyskum EEZ, uttan so at serligar altjóða avtalur eru galdandi, sum ikki eru til staðar í hesum sambandi. Henda grundgeving sær út til at vera ein roynd at brúka eina skeiva altjóða tulking til at rættvísgera innanhýsis politiskar avgerðir.
Uppskotið um at strika § 22, stk. 2, sum er serheimildin fyri Føroya Banka, er í hesum samanhangi sera álvarsamt. Strikingin sær út til at fjerna juridiskar forðingar, so Fiskimálaráðið kann ignorera henda lógliga handil og nýbýta rættindini á Bankanum uttan at taka atlit til etableraðu langtíðar brúksrættindini, ella at veita endurgjald fyri tey.
Hóttan móti rættartrygd og vinnuligum stabiliteti
Ein gjøgnumgongd av Fiskimálaráðsins praksis í føroyskari fiskivinnu umsiting avdúkar eitt áhaldandi mynstur av at fara út um heimildirnar ella at handfara etablerað rættindi á ivasaman hátt:
- Víðkan av heimildum: Heimildir ætlaðar tøkniligari regulering verða nýttar til grundleggjandi býti av virðum.
- Býti uttan hóskandi lógarheimild: Grundleggjandi býti av rættindum verða fremd uttan um neyðuga parlamentariska viðgerð.
- Ignorering av etableraðum rættindum: Lógligur handil og keypt langtíðar brúksrættindi verða tileinkisgjørd, ofta undir grundgevingum, sum ikki halda juridiskt vatn.
- Roynd at legitimera óheimilaðan handlan: Í staðin fyri at veita endurgjald fyri inndrigin rættindi, royna tey at legitimera inntrivið við nýggjari lóggávu.
Uppskotið um fráboðan og strikan av serheimildini fyri Føroya Banka er eitt nýtt stig í hesum problematiska mynstrinum. Við at gera tað møguligt at áseta “býti” av fiskirættindum við eini einfaldari “fráboðan” og strika serverndina fyri Føroya Banka, roynir Fiskimálaráðið at formalisera og víðka hesa problematisku praksis. Hetta gevur Landsstýrisfólkinum víðfevnt vald til at gera grundleggjandi inntriv í vinnuna uttan hóskandi eftirlit og uttan at rættindahavarar hava møguleika fyri at verja síni rættindi.
Avleiðingarnar eru sera álvarsamar: hetta undirgravur rættartrygdina í vinnuni, skapar stóran ótryggleika fyri íløgur í føroyska fiskivinnu, og í síðsta enda er hetta ein hóttan móti burðardygdini í allari vinnuni. Ein væl virkandi fiskivinna er treytað av einum tryggum og fyrisigilgum lógarumhvørvi. Hesar ætlaðu broytingar ganga beinleiðis ímóti hesum grundleggjandi meginreglum.
Óli M. Lassen reiðari og eigari av 24fo.news
